پرولاکتین چیست؟ | علل افزایش و عوامل خطر

پرولاکتین (Prolactin  یا PRL) هورمونی است که توسط غده هیپوفیز در مغز ترشح می‌شود.

این هورمون نقش اصلی را در تولید شیر در زنان باردار و شیرده دارد، اما در افراد غیرشیرده (شامل مردان و زنان غیر باردار) نیز وجود دارد و بر سیستم ایمنی، متابولیسم، و سلامت باروری اثر می‌گذارد.

پرولاکتین یک هورمون پپتیدی (شبه هورمون رشد) کوچک بوده که از سلولهای لاکتوتروف، بخش قدامی‎ ‎غده ‏‏هیپوفیز‎ ‎آزاد می‌شود.

اندازه های نرمال آن حدود 23 کیلو دالتون می باشد اما انواع 16 تا 22 کیلو دالتون از آن هم ‏مشاهده می شود‎.‎

مانند سایر هورمون‌های مترشحه از‎ ‎آدنوهیپوفیز‎ ‎ترشح پرولاکتین نیز طی شبانه روز تغییر دارد (حداکثر ‏‏ترشح آن طی‎ ‎خواب‎ ‎و حداقل آن بین ۱۰ صبح تا ۱۲ ظهر است).‏‎

بنابراین ترشح این هورمون تابع یک سیکل ریتمیک بوده و طی خواب، استرس، بارداری، تحریک پستانها و ‏‏یا ضربه به پستان افزایش می یابد.‏‎

غذا خوردن و درمان با‎ ‎استروژن‎ ‎موجب تحریک ترشح پرولاکتین می‌شوند.‏‎

مقدار طبیعی پرولاکتین

• در زنان غیر باردار:  4 – 23 ng/mL
• در مردان:  3 – 15 ng/m
• در زنان باردار: بالاتر از 100 ng/mL

افزایش پرولاکتین

افزایش غیرطبیعی پرولاکتین (هایپرپرولاکتینمی) می‌تواند باعث مشکلاتی مثل ناباروری، قطع قاعدگی، کاهش میل جنسی و حتی نشانه‌ای از تومور هیپوفیز باشد.

افزایش پرولاکتین از عوامل دیگر عدم تخمک گذاری در گروه ‏II‏ سازمان بهداشت جهانی در ارتباط با اختلالات  تخمک ‏‏گذاری می باشد.‏‎

مشکل پرولاکتین بالا در بین زنان شایعتر از مردان بوده و در کودکان ‏نیز ‏به ندرت ایجاد می‌شود‎.‎

علل افزایش پرولاکتین (هایپرپرولاکتینمی)

1.علل فیزیولوژیک (طبیعی)

افزایش پرولاکتین در برخی شرایط طبیعی است و نیازی به درمان ندارد:

• بارداری (از سه‌ماهه دوم به بعد پرولاکتین افزایش می‌یابد)
• شیردهی (تحریک نوک سینه باعث افزایش ترشح می‌شود)
• استرس و اضطراب شدید
• ورزش‌های سنگین و مداوم
• خواب (پرولاکتین در حین خواب افزایش می‌یابد)

2.علل پاتولوژیک (بیماری‌ها)

بیماری‌های مرتبط با افزایش پرولاکتین:

1. تومورهای هیپوفیز (پرولاکتینوما): پرولاکتینوما (Prolactinoma) یک تومور خوش‌خیم در غده هیپوفیز است که پرولاکتین بیش از حد تولید می‌کند و می‌تواند باعث ناباروری، ترشح غیرطبیعی شیر، و مشکلات بینایی شود.
2. کم‌کاری تیروئید (Hypothyroidism): کم‌کاری تیروئید باعث افزایش هورمون TRH شده که در نهایت پرولاکتین را بالا می‌برد.
3. بیماری‌های کلیوی و کبدی: نارسایی کلیه یا سیروز کبدی می‌توانند باعث عدم دفع پرولاکتین از بدن شوند.
4. سندروم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS): در برخی از زنان مبتلا به PCOS، پرولاکتین بالا مشاهده می‌شود که می‌تواند باعث اختلالات قاعدگی و ناباروری شود.
5. بیماری‌های مربوط به هیپوتالاموس: آسیب‌های هیپوتالاموس یا تومورهای مغزی در این ناحیه می‌توانند ترشح پرولاکتین را افزایش دهند.
6. برخی از بیماری‌های خودایمنی: مانند لوپوس، سندروم شوگرن، و آرتریت روماتوئید که در بعضی موارد باعث افزایش پرولاکتین می‌شوند.

داروهایی که باعث افزایش پرولاکتین می‌شوند

• داروهای ضدافسردگی (SSRIs, TCAs, MAOIs) مانند فلوکستین و سرترالین
• داروهای ضدروان‌پریشی مانند ریسپریدون، اولانزاپین، هالوپریدول
• داروهای ضدتهوع مانند متوکلوپرامید (پلازیل)، دومپریدون
• داروهای فشار خون مانند وراپامیل و متیل‌دوپا
• قرص‌های جلوگیری از بارداری (استروژن و پروژسترون)

علائم پرولاکتین بالا

 علائم پرولاکتین بالا در زنان:

• نامنظم شدن یا قطع قاعدگی (آمنوره)
• ترشح شیر از سینه بدون بارداری (گالاکتوره)
• ناباروری (تخمک‌گذاری نامنظم)
• کاهش میل جنسی و خشکی واژن

 علائم پرولاکتین بالا در مردان:

• کاهش میل جنسی و اختلال نعوظ
• بزرگ شدن سینه‌ها (ژنیکوماستی)
• کاهش تعداد اسپرم و ناباروری

علائم مشترک در هر دو جنس:

• سردرد و اختلال بینایی (در صورت وجود پرولاکتینوما)
• افزایش وزن و مقاومت به انسولین
• خستگی و کاهش انرژی
• پرولاکتین بالا و ناباروری

چرا پرولاکتین بالا باعث ناباروری می‌شود؟

پرولاکتین بالا در بسیاری از موارد باعث ناباوری در افراد می‌شود زیرا:

• سرکوب ترشح GnRH از هیپوتالاموس → کاهش FSH و LH → اختلال تخمک‌گذاری در زنان و کاهش تولید تستوسترون در مردان
• هورمون آزاد کننده تیروتروپین (‏TRH=Thyrotropin Realising Hormone‏) مترشحه از ‏‏هیپوتلاموس که باعث آزاد شدن ‏TSH‏ از آدنوهیپوفیز می شود نیز باعث آزاد شدن پرولاکتین می شود ‏بنابراین در کم ‏کاری تیروئید افزایش تولید پرولاکتین دیده می شود. ‏‎
• ترشح پرولاکتین با آزاد شدن هورمون دوپامین از هیپوتالاموس‎  ‎تنظیم می‌شود، در نتیجه ترشح آن را مهار می ‏‏کند.‏‎بنابراین هر دارویی که باعث کاهش ترشح دوپامین شود و یا باعث کاهش فعالیت دوپامین شود می تواند سبب ‏‏افزایش سطح پرولاکتین خون شود (نظیر متیل دوپا).‏‎
• کاهش تولید استروژن و پروژسترون در زنان و تأثیر بر چرخه قاعدگی
• کاهش تولید اسپرم در مردان

در بسیاری از موارد، کاهش سطح پرولاکتین (با دارو یا جراحی) باعث بازگشت باروری می‌شود.

ارتباط پرولاکتین با سرطان

پرولاکتین به‌ طور مستقیم باعث سرطان نمی‌شود، اما با برخی سرطان‌ها ارتباط دارد:

• سرطان پستان: مطالعات نشان داده‌اند که افزایش پرولاکتین ممکن است رشد برخی از سلول‌های سرطانی پستان را تحریک کند.
• سرطان پروستات:  سطوح بالای پرولاکتین در برخی موارد با سرطان پروستات مرتبط است.
• تومورهای هیپوفیز: پرولاکتینوما معمولاً خوش‌خیم است، اما در موارد نادر می‌تواند رشد کرده و مشکلات بینایی ایجاد کند.

بنابراین بیماران در صورت بروز علائم پرولاکتین بالا در خود نیاز است تا به پزشک برای انجام تست سرطان مراجعه نمایند.

آزمایش پرولاکتین و نحوه تشخیص علت افزایش آن

• آزمایش خون پرولاکتین (نمونه‌گیری باید صبح و در حالت ناشتا انجام شود)
• بررسی عملکرد تیروئید  (TSH, Free T4, Free T3)
• انجام MRI مغز برای بررسی تومور هیپوفیز (در صورت نیاز)
• آزمایش‌های کلیوی و کبدی (BUN ,  کراتینین، تست‌های عملکرد کبد)
• بررسی سطح تستوسترون در مردان و هورمون‌های جنسی در زنان

درمان پرولاکتین بالا

• درمان بستگی به علت دارد:تومور هیپوفیز (پرولاکتینوما): داروهایی مانند بروموکریپتین (Parlodel) و کابرگولین (Dostinex) تجویز می‌شوند.
• کم‌کاری تیروئید لووتیروکسین: برای اصلاح عملکرد تیروئید تجویز می‌شود.
• قطع یا تغییر داروهای عامل افزایش پرولاکتین
• جراحی (در موارد نادر که تومور بسیار بزرگ باشد)
• رادیوتراپی (در تومورهای مقاوم به درمان دارویی)

نتیجه‌گیری

پرولاکتین هورمونی حیاتی برای شیردهی و سلامت باروری است.

افزایش غیرطبیعی آن می‌تواند باعث ناباروری، اختلالات قاعدگی، کاهش میل جنسی، و در برخی موارد نشانه‌ای از تومور هیپوفیز باشد.

تشخیص و درمان به‌ موقع (دارویی، جراحی، یا درمان‌های هورمونی) در بسیاری از موارد می‌تواند سطح پرولاکتین را به حالت طبیعی بازگرداند و مشکلات مرتبط را برطرف کند.